Beyaz Yakalılar Neden Geçinemiyor? Türkiye’nin Yeni Proletaryası

Bir zamanlar üniversite diploması, iyi bir iş ve yabancı dil; insana orta sınıf bir hayatın kapısını açıyordu.

Bugün aynı diploma duvarda asılı duruyor, kartvizitte havalı bir unvan yazıyor ama ay sonunda kredi kartının asgarisi hesaplanıyor.

Türkiye’de sessiz sedasız başka bir sınıf dönüşümü yaşanıyor.

Beyaz yakalılar fakirleşiyor.

Üstelik bunu söylemekte bile zorlanıyorlar.

Çünkü toplum onlara hâlâ “iyi maaş alan”, “plazada çalışan”, “durumu yerinde” insanlar gözüyle bakıyor.

Oysa dışarıdan görünenle içeride yaşanan hayat artık birbirini tutmuyor.

Unvan büyüdü, hayat küçüldü

Bugün bir şirkette uzman, müdür hatta üst düzey yönetici olmak eskisi kadar güçlü bir ekonomik statü sağlamıyor.

Maaş rakamı ilk bakışta yüksek görünebilir.

Ama İstanbul’da kirayı, çocuğun kreşini, faturaları, marketi, ulaşımı ve kredi kartını eklediğinizde o yüksek maaşın ne kadar hızlı eridiğini görüyorsunuz.

İşin en çarpıcı tarafı da burada.

İnsanların maaşı nominal olarak artıyor ama hayatları büyümüyor.

Ev almak zorlaşıyor.

Otomobil değiştirmek zorlaşıyor.

Tatil lüks haline geliyor.

Biriktirmek neredeyse imkânsızlaşıyor.

Kısacası maaş yükseliyor ama refah yükselmiyor.

Beyaz yakalının yaşadığı asıl hayal kırıklığı da bu.

Yıllarca eğitim almış, yabancı dil öğrenmiş, mesleğinde uzmanlaşmış, şirket içinde basamak çıkmış.

Fakat bütün bu emeğin sonunda kendisine vaat edildiğini düşündüğü hayatı kuramıyor.

Kartvizitte “Senior Manager” yazması güzel olabilir.

Ama ayın 25’inde banka hesabı eksiye düşüyorsa o unvanın market kasasında pek bir hükmü kalmıyor.

Eskiden kariyer yapılırdı, şimdi ay sonu hesaplanıyor

Bundan yıllar önce beyaz yakalı bir çalışanın hedefi daha iyi bir pozisyona yükselmekti.

Şimdi ise birçok çalışan için temel soru değişti:

“Bu maaşla ay sonunu nasıl getireceğim?”

Bu değişim küçümsenecek bir şey değil.

Çünkü orta sınıf dediğimiz kesimin en önemli özelliği yalnızca tüketebilmesi değildir.

Orta sınıf gelecek planı yapar.

Ev alır.

Çocuğunu iyi okutmaya çalışır.

Tasarruf eder.

Yatırım yapar.

İş kurmayı düşünür.

Bir ülkenin ekonomik ve sosyal istikrarını aslında bu insanlar taşır.

Ama orta sınıf sürekli borç çeviren bir kitleye dönüşürse sistemin dengesi de değişir.

Bugün birçok beyaz yakalı maaş günü geldiğinde zenginleşmiyor.

Sadece geçen ayın borçlarını kapatıyor.

Ardından yeni ay başlıyor.

Döngü yeniden kuruluyor.

Bir de görünmeyen yorgunluk var

Meselenin sadece para tarafına bakmak da eksik olur.

Beyaz yakalıların önemli bir kısmında başka bir duygu büyüyor:

“Ne kadar çalışırsam çalışayım hayatım değişmeyecek.”

İşte bu düşünce tehlikeli.

Çünkü insan yalnızca düşük maaştan dolayı işine küsmüyor.

Emeğinin karşılığını alamadığına inandığında kopuyor.

Son yıllarda sık sık konuşulan “sessiz istifa” meselesinin altında biraz da bu yatıyor.

Çalışan işten ayrılmıyor.

Masasına geliyor.

Bilgisayarını açıyor.

Toplantıya giriyor.

Görevini yapıyor.

Ama artık şirkete bir şey katmak için değil, maaşını kaybetmemek için çalışıyor.

Heyecan yok.

Aidiyet yok.

Kariyer hayali giderek zayıflıyor.

Bir zamanlar “Bu şirkette nereye kadar yükselebilirim?” diye düşünen insan, şimdi “Bir sonraki işte yüzde kaç daha fazla maaş alırım?” hesabı yapıyor.

Bu sadece şirketlerin problemi değil.

Türkiye ekonomisinin de problemi.

Çünkü motivasyonunu kaybeden eğitimli insanın verimliliği de düşer.

Beyin göçünün altında yalnızca maaş yok

Sonra başka bir kapı açılıyor.

Yurt dışı.

Mühendis gidiyor.

Doktor gidiyor.

Yazılımcı gidiyor.

Akademisyen gidiyor.

Çoğu zaman meseleyi yalnızca “Avrupa’da daha fazla para kazanıyorlar” diye açıklıyoruz.

Oysa iş bundan ibaret değil.

İnsanlar öngörülebilir bir hayat arıyor.

Bugün aldığı maaşla birkaç yıl sonra nerede olabileceğini bilmek istiyor.

Bir ev satın almanın hayal olmamasını istiyor.

Çocuğunun eğitimini planlamak istiyor.

Emeğinin karşılığını alacağına inanmak istiyor.

Kısacası yalnızca yüksek maaş değil, hayatının kontrolünü istiyor.

Bir ülkenin yetiştirmek için yıllarca para ve emek harcadığı insanların başka ülkelerde gelecek araması, üzerinde ciddi biçimde düşünülmesi gereken bir meseledir.

Çünkü giden yalnızca bir kişi değildir.

Onun eğitimi, tecrübesi, üretme kapasitesi ve gelecekte oluşturacağı katma değer de gider.

Asıl tehlike maaşların birbirine yaklaşması değil

Burada yanlış anlaşılabilecek bir noktayı da düzeltmek gerekiyor.

Mesele düşük gelirli çalışanların daha fazla kazanması değil.

Elbette herkes insanca yaşayabileceği bir ücret almalı.

Asıl sorun, eğitim, uzmanlık, sorumluluk ve yılların tecrübesinin ekonomik karşılığının giderek silikleşmesi.

Eğer genç bir insan yıllarca okuyup kendini geliştirdikten sonra şu soruyu sormaya başlıyorsa, sistem açısından alarm zilleri çalıyor demektir:

“Bütün bunlara gerçekten değdi mi?”

Çünkü bu sorunun yaygınlaşması yalnızca bugünkü çalışanı etkilemez.

Yeni neslin eğitimle kurduğu ilişkiyi de değiştirir.

Gençlere yıllarca “Oku, çalış, kendini geliştir, iyi bir meslek sahibi ol” dedik.

Peki onlar bize dönüp “Sonra ne olacak?” diye sorduklarında nasıl bir cevap vereceğiz?

Orta sınıfı kaybetmenin bedeli ağır olur

Enflasyon düşebilir.

Rezervler artabilir.

Bütçe dengesi düzelebilir.

Bunların hepsi önemli.

Ama ekonomi yalnızca Ankara’da açıklanan tablolardan ibaret değildir.

O rakamların sokakta nasıl bir hayata dönüştüğü de önemlidir.

Eğitimli ve üretken orta sınıf geleceğini göremiyorsa, sürekli borçlanıyorsa, ev sahibi olamıyorsa, çocuk sahibi olmaktan çekiniyorsa ve fırsat bulduğu anda başka bir ülkeye gitmeyi düşünüyorsa ortada yalnızca bir gelir problemi yoktur.

Bir gelecek problemi vardır.

Türkiye’nin önündeki mesele beyaz yakalılara daha havalı unvanlar vermek değil.

Çalışan insanın emeğinin karşılığını alabildiği bir düzen kurabilmek.

Çünkü bir toplumun orta sınıfı küçüldükçe sadece satın alma gücü azalmaz.

Umut da azalır.

Aidiyet de.

Gelecek planı da.

Ve belki bugün sormamız gereken en önemli soru tam olarak budur:

Eğitimin, emeğin ve liyakatin daha iyi bir hayat kurmaya yetmediğine inanan bir nesle, yarın için hangi hikâyeyi anlatacağız?